De liturgische kalender vraagt ons dat we vandaag de wijding van de Romeinse basiliek van Sint-Jan van Lateranen vieren. Maar welke goede redenen zijn er om van de inwijding van een kerk in Rome, 17 eeuwen geleden, vandaag nog een verplicht feest te maken? De officiële reden staat in grote letters op het voorportaal van de basiliek in kwestie te lezen: 'Moeder en hoofd van alle kerken in de stad Rome en de hele wereld'.
Maar die reden voldoet ons niet. Als we doorvragen, komen we uit bij de vraag: waarom eigenlijk hebben we kerkgebouwen nodig? De lezingen van deze zondag wijzen de richting aan van een mogelijk antwoord.

Toen keizer Constantijn zich in 313 tot het christendom had bekeerd, heeft hij zijn paleis, oorspronkelijk eigendom van de familie Laterani, aan de paus cadeau gedaan en daarnaast een kerk laten bouwen. Ze kreeg de titel van 'moeder van alle kerken'. Toen ook werd het christendom tot staatsgodsdienst verklaard. De christenen werden alsmaar talrijker en ze hadden steeds meer kerken nodig, aparte gebouwen voor de eredienst die in de plaats kwamen van de huiskerkjes die veel te klein waren geworden.

Maar sinds de pausen naar het Vaticaan zijn verhuisd, is de Lateraanse moederkerk helemaal in de schaduw gedrongen door de reusachtige Sint-Pietersbasiliek. Dat is de kerk die de hele rooms-katholieke kerk verbeeldt waarover ik in mijn jeugd heb leren zingen: "O moederkerk van Rome, zo machtig en zo groot, van alle kanten stromen de volken in uw schoot." Die kerk komt ook altijd in beeld op de tv als er een publiek optreden van de paus wordt getoond. Een vriendelijk ogende, bijwijlen streng vermanende oude man, tegen de achtergrond van een majestueuze gevel waarachter massa's toeristen zich vergapen aan de kolossale pracht en praal daterend uit vervlogen tijden. Het beeld van een kerk met nog altijd een indrukwekkende façade, maar die meer en meer aan het verschrompelen lijkt te zijn. Een beeld dat soms pijn kan doen aan de ogen.

Het is een bijna heiligschennende gedachte, maar toch kwam ze bij me op toen ik het evangelie van dit feest had gelezen. Het zou misschien kunnen gebeuren dat er een profetische ‘tempelreiniger’ komt, iemand die in Jezus' naam grote schoonmaak komt houden, die het volk van het Sint-Pietersplein wegjaagt, de koopwaar in de souvenir- en andere winkels aan de boorden van het plein van de toontafels veegt en hun geldbakken en kredietkaartenmachines omver kiepert. Breek die tempel af! Er moet een andere uit de grond herrijzen! De kans is groot dat die profeet onmiddellijk in de gevangenis geraakt. De hele wereld zou schande van hem spreken, zonder dat over zijn boodschap wordt nagedacht.

Die boodschap is nochtans niet mis te verstaan. We hebben nood aan een grote schoonmaak. We moeten ons kerkbeeld uitzuiveren. Het kan niet meer het beeld van de kerk zijn zoals ze op de televisieschermen verschijnt. De kerk bestaat alleen in het meervoud, in zeer veel en zeer verscheiden gestalten en gedaanten, overal waar mensen gemeenschap vormen in naam en omwille van het christelijk geloof en de levenspraktijk die ze met elkaar delen. Ze zijn wel verticaal verbonden met Rome, het overkoepelende centrum, en dat markeert hun eenheid. Maar het echte leven zit in de horizontale bindingen tussen gemeenschappen op dezelfde golflengte.

Ten tweede, we moeten ons vragen stellen over onze kerkgebouwen. Kerken noemt men vaak een huis van God, een plaats waar God onder de mensen woont. Maar God woont natuurlijk niet in kerken, je kunt daar niet bij hem aan huis op bezoek komen. God woont in de hemel. Kerken zijn gewijde ruimten: gewijd, dit wil zeggen bestemd en ingericht, opgesmukt ook, om te dienen als de plaats waar gelovigen samenkomen om als gemeenschap te bidden, de heilige Schrift te beluisteren en te bespreken, de cruciale levensmomenten te heiligen door de verheerlijkte Christus in sacramentele tekenen aanwezig te stellen. Als plaatsen ook waar je kunt binnentreden om er een gewijde stilte te vinden, op je eentje na te denken en te bidden. Zulke plaatsen hebben we in elk geval nodig.

Een schoonmaak is nodig, want veel kerken kunnen niet meer dienen waarvoor ze werden gebouwd. Er zijn er veel die niet meer worden gebruikt. Ze zijn gesloten en staan te vervallen. We staan voor de zware opdracht om te zoeken naar een passende herbestemming van een groeiend aantal kerken. Als voor een kerkgebouw onmogelijk een nieuwe bestemming is te vinden, en het heeft geen artistieke of historische waarde, kunnen we het dan niet beter afbreken? Het is een pijnlijke, maar onontwijkbare vraag.

Zeker niet te ontwijken is de vraag hoe we een nieuw soort gewijde ruimten kunnen bouwen en inrichten, op de maat van de gemeenschappen waarvoor hun kerk een aantal maten te groot is geworden. Dat is niet in de eerste plaats een vraag naar bekwame, creatieve architecten. Het is eerst en vooral een theologische vraag. Een prachtig lied van Oosterhuis bezingt zo’n ruimte als ‘zomaar een dak boven wat hoofden’. Ze is een ‘deur die naar stilte openstaat’. Ze heeft ‘muren van huid, ramen als ogen, speurend naar hoop en dageraad’. Ze is een ‘huis dat een levend lichaam wordt als wij er binnengaan om recht voor God te staan’ (Zingt jubilate 735).

Een leidraad kan de vraag zijn die Paulus aan de Korintiërs heeft gesteld. "Weet u niet dat u Gods tempel bent en dat de geest van God in u woont?" De echte tempel, die we in geen geval mogen afbreken of laten verkommeren, is de levende gemeenschap van de gelovigen zelf, de gemeenschap waarvan Christus de hoeksteen is. Het stenen gebouw waarin ze haar leven gestalte geeft zal niet ‘zomaar een dak boven wat hoofden’ kunnen zijn. Het mag haar vitaliteit niet fnuiken, het moet ze bevorderen, duidelijk zichtbaar maken voor iedereen die er binnenkomt. Haar vitaliteit. moet er kunnen in openbloeien.

B.J. De Clercq o.p.